वर्णाः एवं उच्चारणम्
१. स्वराः (Vowels)
स्वराः ह्रस्वाः, दीर्घाः, प्लुताः इत्येते।
- ह्रस्व स्वराः – अ, इ, उ, ऋ, ऌ
- दीर्घ स्वराः – आ, ई, ऊ, ॠ, ॡ
- प्लुत स्वरः – अॢ, इॢ, उॢ (विशेष रूपेण उच्चारितः)
२. व्यञ्जनाः (Consonants)
व्यञ्जनाः वर्गाः तथा अवर्गाः इत्यादि।
- वर्गव्यञ्जनाः – क, ख, ग, घ, ङ (गति वर्ग)
- च वर्गव्यञ्जनाः – च, छ, ज, झ, ञ
- ट वर्गव्यञ्जनाः – ट, ठ, ड, ढ, ण
- त वर्गव्यञ्जनाः – त, थ, द, ध, न
- प वर्गव्यञ्जनाः – प, फ, ब, भ, म
- अवर्गव्यञ्जनाः – य, र, ल, व, श, ष, स, ह
३. उच्चारणस्थानं (Place of Articulation) एवं प्रयत्नः (Manner of Articulation)
- उच्चारणस्थानं – ध्वनिव्युत्पत्तेः स्थानेन निर्धृतम्। उदाहरणार्थ, ‘क’ कण्ठस्थ, ‘च’ तालुस्थ, ‘ट’ तालु-मूलस्थ इत्यादयः।
- उच्चारणप्रयत्नः – कति बलपूर्वक वा सौम्यरूपेण उच्चारितः।