१. उपसर्गाः (Prefixes / Upasargas)
उपसर्गः वह अव्ययः शब्दः अस्ति यः धातु या संज्ञा के पूर्वे योज्यते, शब्दार्थं परिवर्तयति।
प्रमुख उपसर्गाः:
- प्र – आगे, मुख्य रूप से
- परा – पर, परितः
- अप – दूर, विपरीत
- सम् – साथ, पूर्णता
- अनु – पीछे, अनुगमन
- अव – नीचे, निकट
उदाहरणः –
- गम् → प्रगम् (आगे जाना)
- पच् → अपपच (गलत पकाना / अधपकाना)
२. प्रत्ययाः (Suffixes / Pratyayas)
प्रत्ययः वह उपसर्गोपरान्त योजित शब्दांशः यः मूल शब्द से नया शब्द निर्मित करता है।
मुख्य प्रत्ययाः:
- कृत् प्रत्ययः – क्रियापद निर्माण हेतु
- उदाहरणः – पठ् → पठकः (पढ़ने वाला)
- तद्धित् प्रत्ययः – संज्ञा/विशेषण निर्माण हेतु
- उदाहरणः – भारत → भारतीय
३. शब्दसृजनस्य सिद्धान्ताः (Principles of Word Formation)
- धातु + उपसर्ग → नया क्रियापद
- मूल शब्द + प्रत्यय → नया संज्ञा या विशेषण
- उपसर्ग और प्रत्यय के नियम संस्कृत व्याकरण में स्पष्ट रूप से वर्णित हैं।
उदाहरण अभ्यास:
- गम् + सम् → समागम् (संपूर्ण आना)
- सुख + इन् + तद्धित् → सुखिन् (सुखी)