१. समासस्य परिभाषा (Definition of Compounds)
समासः वह शब्दसमूहः अस्ति यत्र दो वा अधिक शब्दाः मिलित्वा एक नवीन शब्दं निर्माणं कुर्वन्ति।
समासस्य उद्देश्यः – वाक्य संक्षेप एवं अर्थसंग्रह।
२. समासस्य भेदाः (Types of Compounds)
(क) अव्ययीभावः (Indeclinable Compound)
- अव्यय + शब्द → विशेषणार्थक शब्द
- उदाहरणः: रामेन्द्रः (राम + इन्द्र)
(ख) तत्पुरुषः (Determinative / Genitive Compound)
- विशेष्य + विशेषण या संज्ञा + संज्ञा
- उदाहरणः: राजपुत्रः (राज + पुत्रः)
(ग) द्वन्द्वः (Copulative / Coordinative Compound)
- दो समानार्थक शब्द = संयुक्त
- उदाहरणः: माता-पिता (माता + पिता)
(घ) बहुव्रीहिः (Exocentric Compound)
- संपूर्ण अर्थ शब्दों में नहीं, नया अर्थ बनता है
- उदाहरणः: चतुर्भुजः (चार हाथ वाला – विष्णु)
३. समासविग्रहः (Compound Splitting / Analysis)
विद्यार्थिनः अभ्यासेन समासविग्रह जानातु।
- राजपुत्रः → राज + पुत्रः
- माता-पिता → माता + पिता
- चतुर्भुजः → चतुर् + भुजः