१. वाक्यस्य परिभाषा (Definition of Sentence)
वाक्यः वह शब्दसमूहः अस्ति यः पूर्ण अर्थ व्यक्त करता है।
संस्कृत में वाक्य निर्माण हेतु संज्ञा, सर्वनाम, क्रिया, विशेषण, अव्यय और समास का सही प्रयोग आवश्यक है।
२. सरल वाक्य (Simple Sentences)
सरल वाक्य में एक मुख्य क्रिया और उसके कर्ता एवं कर्म होते हैं।
उदाहरण:
- रामः पठति। – राम पढ़ता है।
- सीता गच्छति। – सीता जाती है।
- बालकः फलं खादति। – लड़का फल खाता है।
३. मिश्र वाक्य (Compound Sentences)
मिश्र वाक्य में दो या अधिक सरल वाक्य अव्यय या समास द्वारा जुड़ते हैं।
उदाहरण:
- रामः पठति च बालिका लेखति। – राम पढ़ता है और लड़की लिखती है।
- सीता गच्छति वा ललिता पठति। – सीता जाती है या ललिता पढ़ती है।
४. लघु अनुच्छेद रचना (Short Paragraph Construction)
विद्यार्थी सरल वाक्य जोड़कर लघु अनुच्छेद बना सकते हैं।
उदाहरण:
- बालकः पाठशालायाम् गच्छति।
- सः पाठशालायाम् पुस्तकानि पठति।
- सः गुरूणां उपदेशं शृणोति।
५. अभ्यास (Practice)
- सरल वाक्य बनायें – रामः + गच्छति
- मिश्र वाक्य बनायें – सीता + पठति + बालकः + लेखति
- लघु अनुच्छेद रचना – दिनचर्या, विद्यालय या मित्र विषय पर